Autor: Bogdan Car
Uvod
Vajthed kaže: “Ali približiti se istinitoj teoriji, i razumeti njenu tačnu primenu, dve su vrlo različite stvari, kako nas poučava historija nauke. Sve što je važno već je rekao neko ko to nije otkrio” (navedeno prema: Merton, 1979: 5).
Ovim citatom autor, Robert K. Merton, započinje
vrlo detaljno i iscrpno objašnjenje distinktivnih funkcija istorije sociološke
teorije i teorije koja se danas upotrebljava, za koju se smatra da je
savremena. Autor kaže da ne osporava značaj nasleđa koje sociologija poseduje i
na kojim se zasniva današnja teorija. Međutim, Merton se pita da li postoji
osnov za “čistom” istorijom sociologije, koja bi bila hronološki pregled
dotadašnjih postignuća u okvirima diskursa sociologije, i ističe važnost
pronalaženja veze savremenih teorija sa teorijama njihovih predstavnika.
Zadatak ovog rada je upućivanje u osnove distinktivnih funkcija istorije sociološke teorije i sistematike, kontinuitetom odnosno diskontinuitetom u teoriji ideja, te izveštavanje u određenoj meri o Mertonovom stanovištu o humanističkom i naučnom aspektu u sociologiji; takođe, biće načinjen pokušaj da se rezimira sukob između erudacije sa jedne stvari i njene, navodne, posledice – zagušenja originalnosti, i da se predstavi Mertonova odbrana klasičnih dela kroz objašnjenje njihovih funkcija, i na kraju, kao jednu od centralnih teza ove knjige, predstavi koncept teorije srednjeg obima, čiji je Merton bio zagovornik.
Merton objašnjava da je, među sociolozima, široko prihvaćena koncepcija istorije koju on šaljivo naziva “promišljenim hibridom”, a koja se zasniva na pukim zbirkama kritičkih pregleda prethodnih teorija i kratkim pregledima biografije određenog teoretičara. Razlog postojanja istorije nauke je da razume potpun tok jedne nauke a ne da postavi pregled naučne teorije u hronološki organizovan okvir. Osnovna razlika između sistematike i istorije nauke, jeste da “istorija nauke ne služi upoznavanju sa savremenim teorijama, metodama i tehnikama” (Merton, 1979: 6).
Nestanak ovakve učestale greške je, prema
Mertonu, neminovan, i to se može videti kroz tri znaka. Prvi je da su sociolozi
shvatili da su obični javni podaci nepotpuna osnova za razumevanje istorije
sociologije, te se okreću drugačijim izvorima poput naučnih časopisa, korespondencije u pisanoj formi, autobiografiji i
biografiji.[1]
Drugi znak je bio pojava časopisa “Journal of the History of the Beheviorial
Sciences” 1965. godine, prvi časopis posvećen istoriji nauke koja se bavila
ponašanjem. Treći znak je sve veće proučavanje društvene dinamike u empirijskom
smislu.
Kontinuitet
i diskontinuitet istorije ideja
Najveća opasnost istoričara ideja jeste da ne upadne u klopku pri
identifikaciji kontinuiteta odnosno diskontinuiteta ideja. Kako kaže autor,
“Istoričar ideja rizikuje da tvrdi kako je našao kontinuitet misli tamo gde on
stvarno ne postoji ili da ne može pronaći kontinuitet tamo gde on zaista
postoji.”(Merton, 1979: 12)
I istoričari i sociolozi usvajaju model istorijskog progresa nauke, koji je direktna posledica akumulacije znanja. Prema ovakvom shvatanju, praznine u kontinuitetima određenih ideja mogli bi se objasniti jedino kao odraz nesposobnosti pronalaska potpunih informacija iz prošlosti. Kako ne poznaju potpune informacije iz prošlosti, kasniji naušnici bi lako mogli zapasti u otkrivanje stvari, za koje se ispostavi da nisu novina, odnosno da su ponovna otkrića. Upoređivanjem ovakvih slučajeva, naslućuje se intelektualni, a ne istorijski, kontinuitet, koga kasniji naučnik nije svestan.
Već odomaćena činjenica u nauci jesu problemi pri
rekonstrukciji stepena kontinuiteta i diskontinuiteta ideja. U nauci poput
sociologije, gde imamo hronološki sled misli, vrlo je bitna veza između ranijih
i kasnijih ideja. Istoričar ideja određuje stepen sličnosti između ranijih i
starijih ideja upotrebom sledećih termina (dimenzija): prethodno otkriće,
anticipacija i nagoveštaji i adumbracionizam.
1. Prethodno otkriće. “Strogo govoreći, višestruka nezavisna otkrića u nauci odnose se na suštinski identične i funkcionalno ekvivalentne ideje ili empirijske nalaze dva ili više naučnika.” (Merton, 1979: 13)
Dakle, moguće je tvrditi da u razmaku od par
godina, dva naučnika, usled sličnih logičkih formi, ili empirijskih pokušaja,
dodju “simultano” do sličnih zaključaka. Međutim, ako se govori o razmaku u
intervalu većem od nekoliko godina, tada je reč o prethodnom otkriću. Stepen
identiteta, odnosno podudaranja dveju teorija se može pokazati jednim drugim
dokazom: izveštajem kasnijeg istraživača o tome šta je neko drugi u toj oblasti
postigao pre njega.
2.Anticipacije i nagoveštaji. Prema Tomasu Kunu(Merton, 1979: 13) možemo razlikovati
vreme “normalne nauke”, kada se znanja prikupljaju i sistematizuju, i “naučne
revolucije”, kada se dešavaju veliki koraci unapred i beleže pomaci u okvirima
nauke. Anticipacija kao termin se odnosi na sličnost u kojoj se određena
formulacija ili hipoteza poklapa sa kasnijom, pri kojoj nije zapažena i nije
izvučena ista grupa implikacija. Nagoveštaj se odnosi na još manju sličnost,
gde se formulacija bukvalno samo naslućuje.
3.Adumbracionizam. Ovaj termin se koristi da bi
se objasnila prethodna proizvoljna potraga za svim vrstama ranijih naučnih
ideja. Prema autoru, najgora upotreba adumbracionizma je zarad ponižavanja
“modernih” u korist “starih”
teoretičara, odnosno “klasika”. Merton navodi jedan credo koji
slikovito objašnjava ovaj termin:
“Otkriće
nije istinito, ako jeste istinito onda nije novo, ako jeste novo i istinito,
onda nije značajno”(Merton, 1979: 16)
U daljem tekstu, Merton navodi, kako se čini da
je moderni razvoj sociologije sklon manjku kumulativnosti znanja, odnosno da su
se teorijski sistemi sačinjavali od konkurentno sačinjenih tvrdnji i
protivtvrdnji, i on to vidi kao utaban put za adumbracionizam.
U nastavku autor poredi načine kumulacije znanja
u prirodnim i društvenim naukama. Govori da se prirodnim naukama često koriste
noviji izvori koji sadrže već razrađene prethodne ideje; u društvenim naukama
značajniju ulogu imaju pak “klasici” kao potpora humanističkom istraživačkom
radu. S jedne strane, sociologija prihvata usmerenje i empirijsku praksu
prirodnih nauka, jer istraživanja nastavlja preko granica prethodnika uz pomoć
akumuliranog znanja. Ipak, sociologija ne sme odbaciti poznavanje klasičnih
dela sociologije i presociologije, jer je to ono što sociologa čini socioločki
pismenim.[2]
Dve intelektualne degenerativne težnje koje čitanje klasika povlači sa sobom jesu kritičko strahopoštovanje prema gotovo svakoj tvrdnji slavnih predaka, odnosno praksa koja se ogleda u predanim, nekritičnim tumačenjem komentatora tog dela, i banalizovanje, odnosno mentalna praksa koja se manifestuje tako što se određena činjenica koristi od strane ljudi koji je ne razumeju, neuspešno se interpretira, zloupotrebljava se i na taj način se istina polaznog iskaza izgubi. Dakle, da zaključimo, postoji razlika između “anemične prakse pukih komentara” i prakse razvijanja teorijskih “smernica značajnih prethodnika.”.
Ovde se javlja jedna ambivalencija koja ima
istorijske i psihološke uzroke. Od početka moderne nauke se od naučnika
očekivalo da poznaje klasike; da ih koristi u svojim radovima i da se njima
služi kao osnovama za sopstvene pretpostavke. Od davnina je u naučnoj praksi
traganje za literaturom institucionalizovana nužnost. Međutim, na drugoj strani
imamo manje insstitucionalizovanu pojavu, koju Merton označava kao
ambivalenciju prema erudiciji. Kako kaže sam autor, “pogrešno shvaćena
erudicija je bila, i još je jedna od najvećih prepreka u napretku
eksperimentalne nauke”(Merton, 1979: 39). Čovek od nauke mora poznavati
klasike; međutim, kaže autor, ne sme otići predaleko i zagušiti originalnost
svog uma. Kao zanimljiv prikaz protivrečnosti između erudicije i originalnosti,
navodi se primer “oca” sociologije Comte:
“Comte je sledio “princip cerebralne higijene” -
čistio je svoj um od svega osim sopstvenih ideja, jednostavnom taktikom
nečitanja bilo čega što ima veze sa temom kojom se trenutno bavio.”[3]
Na prethodnom primeru možemo videti razliku
između istorije i sistematike sociologije; kao istoričar Comte rekonstruiše
kontinuitet razvoja sociološke misli čitajući klasike, a kao pokretač
pozitivstičkog sociološkog teorijskog pristupa ignorisao je ideje neposrednih
prethodnika.
Funkcije klasične teorije
Prva funkcija u prirodnim naukama, i ona
najočiglednija, koju je pažljivi čitalac ovoga rada već mogao da uoči, jeste nalaženje relevantnog
akumuliranog znanja iz prošlosti i njegovo uklapanje u kasnije formulacije. U
sociologiji ovo je još redak slučaj, pa se prethodne neotkrivene
informacije mogu upotrebiti zarad
drugačijeg ishoda, odnosno pronalaženja kumulativnog znanja i u društvenim
naukama.
Upotreba klasičnih socioloških teorija je danas
još rasprostranjenija, te dolazi do stvaranja spektra funkcija koje obavljaju
citati preuzeti iz “klasika”. Neke od njih su: (1) susretanje lične ideje sa
idejom klasika (slično gorepomenutom prethodnom otkriću), (2) kada je klasik
odveć poznat (nešto sto se slaže sa
našim idejama i pre čitanja te knjige), (3) kada se kod klasika naiđe na raspravu u kojoj se neka ideja
preispituje (na ovaj način se otklanjaju greške, ako je tokom misaonih procesa
do njih došlo) i (4) Obezbeđivanje
modela intelektualnog rada odnosno, kako kaže pisac:
„Izloženost tako prodornim sociološkim umovima kao što su Dirkem i Veber pomaže nam da formiramo standarde ukusa i suđenja za identifikovanje dobro forimiranog sociološkog problema tj. onog koji ima značajne implikacije za teoriju, i da naučimo šta čini beznačajno teorjsko rešenje problema”(Merton, 1979: 42).
Dakle, to su knjige koje, ako im čitalac pruži
sopstvenu istrajnost i pažnju, mogu svojim sadržajem uticati na razvitak
čitaočeve sposobnost.
O sociološkim teorijama srednjeg obima
Merton definiše termin “sociološka teorija” kao skup pravila iz kojih se mogu izvesti empirijske pravilnosti. Teorije srednjeg obima se upotrebljavaju u ograničenim aspektima određene socijalne pojave i one su posrednici između specifičnijih, manjih (obeležene kao radne hipoteze) i jednistvenih, većih (“sveobuhvatnih sistematičnih stremljenja ka razvijanju jedinstvene teorije koja obuhvata jednoobraznost društvenog ponašanja, organizacije i promene”(Merton, 1979: 44)) teorija.
Teorije srednjeg obima, prema Mertonu, nisu
logički izvedene iz sveobuhvatne teorije društvenih sistema, ali mogu biti
konzistentne sa nekom od njih. Empirijski potvrđena teorija srednjeg obima može
da se podvede pod obuhvatnije teorijske koncepte (na primer, neke klasične
sociološke teorije i neke manje teorije[4]
Ovakve teorije se razvijaju u okvirima koji se
odnose na društvene strukture, bez konkretnih istorijskih opisa određenih
društvenih sistema, i zahvaljujući tome možemo prevazići “lažni problem
teorijskih sukoba između nomotetskog i idiotetskog, opšteg i pojedinačnog,
uopštene sociološke teorije i istoricizma”(Merton, 1979: 49).
U samoj osnovi teorije srednjeg obima jeste
glavni pojam i niz predstava povezane sa njim, na osnovu kojih postavljamo
glavne izazove u vidu teorijskih problema.[5]
Totalni sistemi sociološke teorije
Vrlo rano se sociologija našla u “intelektualnoj
atmosferi” u kojoj su nikli veliki filozofski sistemi. Ugledajući se na takav
jedan model, u 19. veku nastaju sociološki sistemi, koji su za podlogu uzeli
sistem naučne teorije.
Tri
osnovne pogrešne zamisli o nauci na kojoj se zasniva stvaranje totalnih sistema
sociologije jesu: (1) da se sistem može razviti bez mnogo posmatranja; (2) da
postoji istorijska istovremenost, tj. da su svi kulturni produkti koji postoje
u istom istorijskom trenutku na istom nivou zrelosti; (3) da sociolozi pogrešno
shvataju stvaranje teorije u prirodnim naukama. Sociologija je, prema Mertonu, tek
počela da akumulira empirijski zanovane teorijske generalizacije, te bi bilo
dobro” da bude skromnija u svojim aspiracijama prema prirodno-naučnjačkom
sistemu.”(Merton, 1979: 53)
Zahvaljujući tome što je mlada nauka, sociologija
i dalje akumulira znanje, što sociologe stavlja u ambivalentan položaj. Naime,
društvo zahteva primenu znanja, koja još nisu akumulirana, zarad odgovora na
aktuelna društvena pitanja. U želji za dokazivanjem i zahvaljujući pretpostavci
da se mora biti kompetentan, sociolog na taj način može izneti preteranu izjavu
o totalnom sistemu teorije.
Merton poručuje, da je njegova knjiga napisana tako da čitalac prati progres i razvoj nauke, i da ishitreno izučavanje trivijalnih, neutemeljenih stvari neće napraviti poboljšanja u društvu.
Autor ističe dve ravni u kojima sociologija može
da nastavi rad: (1) razvijanje specijalnih teorija iz kojih se izvode
empirijski dokazive hipoteze (odnosno, iz kojih se stvaraju teorije srednjeg obima)
ili (2) razvijanje progresivno opštije sheme
koja je adekvatna za utemeljenje grupacija specifičnih teorija (odnosi se na
totalnim sistemima u sociologiji.) (Merton, 1979: 55)
Zaključak
Dirkem je, prema Gidensu, video sociologiju kao novu nauku koja bi mogla da razjasni tradicionalna filozofska pitanja tako što će ih istražiti na jedan empirijski način.(Giddens, 2007: 9) Gidens kaže da: “Naučiti misliti na sociološki način, odnosno imati šire poglede na svet, znači imati maštu. Proučavanje sociologije ne može biti samo jedan uobičajeni proces sticanja novih znanja. Sociolog je neko ko je u stanju da se oslobodi neposrednog uticaja najužih okolnosti i da posmatra stvari u jednom širem društvenom kontekstu” (Giddens, 2007: 6).
Merton poglavlje koje se bavi o teorijama srednjeg obima završava predlogom i apelom na širu, tadašnju “sociološku atmosferu” da je najprimerenije pretpostaviti da će napredak u sociologiji biti ostvaren ako se bude težilo prema progresivno obuhvatnoj teoriji, koja postepeno konsoliduje teorije srednjeg obima koje postaju specijalni slučajevi širih formulacija. Na taj način je, prema mišljenju autora ovog teksta, uzevši u obzir prethodne tvrdnje Dirkema, Gidensa i Mertona, stvoren jedan recept za progresivno napredovanje sociologije. Naravno, tada među sociolozima je javno mnjenje odveć bilo podeljeno na pristalice (Bekon, Mills, Luis, Manhajm, Dirkem (Merton, 1979: 62-66)) i one koji su teoriju srednjeg obima odbacivali (Birdstet, Darendorf (Merton, 1979: 69-74)).
Autor ovog teksta je sklon da se saglasi sa stanovištima teorije srednjeg obima, jer se za sled događaja koji predstoji u sociologiji čini da će se odigrati na istovetan način kako je to i Merton opisao, slivanjem teorija srednjeg obima u veliku, koherentniju i jedinstveniju teoriju.
Međutim, ovaj rad valja
završiti jednim citatom koji uvek treba imati na umu, a tiče se čitanja
izvorne literature:
“Konačno, klasične sociološke knjige ili članak koji je vredan čitanja, treba periodično
ponovo čitati, jer se deo onoga što prenesemo putem štampanog teksta menja, kao
rezultat interakcije mrtvog pisca i živog čitaoca.” (Merton, 1979: 41)
Literatura:
Merton, R., (1979), O teorijskoj sociologiji,
Centar društvenih djelatnosti Saveza socijalističke
omladine Hrvatske, Zagreb.
Gidens,
A. (2007) , Sociologija, Ekonomski fakultet, Beograd
[1] Autor navodi nekoliko primera za određene novine u korišćenju
izvornih materijala , između ostalih Kuli, Marks i
Engels, Spenser, i Veber (Merton, 1979: 10).
[2] Autor navodi nekoliko klasika poput Marx, Comte, Spencer,
Durkheim, Weber, Pareto itd. (Merton, 1979: 34)
[3] O cerebralnoj higijeni koju je principijalno vodio Comte v. u
(Merton, 1979: 39)
[4] Kao klasična sociološka teorija navodi se marksistička, a kao
predstavnicu teorija srednjeg obima, autor je izabrao teoriju skupa uloga,
više u (Merton, 1979: 48).
[5] Za detaljan osvrt na prednosti i mane teorija srednjeg obima v. u
(Merton, 1979: 75)