Veberovo shvatanje sprege kapitalizma i protestantizma

Autor: Bogdan Car

Veber posmatra moderno kapitalističko društvo kao splet društveno-ekonomskih činilaca. Da bi objasnio društvenu stvarnost, Veber pravi osvrt na indijski kastinski sistem, kinesku religiju, razvoj trgovine i korporacija kao i razvoj agrarnih odnosa u srednjem veku, kao i mnoge druge društveno-ekonomske faktore, služeći se komparativno istorijskim metodom. Veber pronalazi razliku između modernih i svih ostalih tipova društva u procesu proizvodnje, pri čemu se u potpunosti složio sa ranim Marksom i njegovom trvdnjom da zakon tržišta neograničeno vlada kapitalističkim svetom i ruši narode. Na osnovu toga, Veber kaže da je privreda najsudbonosnija sila modernog društva.

Kapitalističku privredu karakteriše sistemsko usmerenje ka dobiti, i to ne pojedinaca, vec privrednih preduzeća, koja su medjusobno isprepletena i povezana. Kao takav, kapitalistički poredak iziskuje postojanje slobodnog tržišta i klase slobodnih radnika, odvojenih od sredstava proizvodnje. Rad je strogo izdeljen i specijalizovan, a kapital se konstantno ulaže u nove poslove. Profit je cilj svake privredne delatnosti, ali i odrednica statusa u društvu odnosno mera uspeha, prema Veberu. Medjutim, Veber ističe da sticanje profita ne otkriva pohlepu kao osobinu kapitalista, već da je profit objektivno svojstvo kapitalističkog sistema. Prema tome, kapitalistički sistem ima prinudni karakter na pojedince koji učestvuju u privrednoj delatnosti. Oslanjajući se u prethodnim tezama uglavnom na Marksa, u ovom trenutku se ova dva velikana udaljavaju, jer se Veber, umesto isticanja klasa i njihove borbe (i ako nije poricao njihovo postojanje), upustio u izučavanje specifičnih oblika organizacije privrednog života. Veber je kapitalizam ocenio kao najviši oblik racionalne organizacije. Dalje, Veber uvodi razliku izmedju modernog gradjanskog kapitalizma i političkog kapitalizma. Dok se je u modernom kapitalizmu cilj sticanje racionalnim i disciplinovanim radom, politički kapitalizam ima avanturstički karakter, i za njega je karakteristično sticanje dobiti putem položaja ili demonstracijom sile, najčešće nad porobljenim stanovništvom pri nekom osvajanju.

Poštujući sopstveni metodološki program, u kojem navodi da sociolog mora objasniti, razumeti i tumačiti društvene pojave, Veber veliku pažnju pridaje subjektivnoj strani ljudskog ponašanja u okvirima kapitalističke privrede. Kao osnovnu jedinicu istrazivanja u metodološkom smislu, Veber koristi statisčke podatke koje su prikupljali njegovi studenti, kao i razna etnografska istraživanja. Kapitalistički privredni poredak podrazumeva kapistalistički duh i jednu posebnu etiku, koja se protivi tradicionalizmu. Ono što karakteriše duh kapitalizma jeste, pre svega, pozitivan stav prema privrednoj delatnosti, pri čemu je sticanje materijalne dobiti shvaćena kao osnovna ljudska dužnost, koja nema ograničenja. Sa druge strane, Veber tvrdi da kapitalistička etika nagrađuje trud, ali kažnjava beskrupulozno bogaćenje, jer u kapitalizmu nema mesta oholosti i hedonističkim shvatanjima. Od čoveka se traži da bude privržen svom radu, ali ne da stiče zbog materijalne dobiti, već zbog duhovnog doživljaja zadovoljstva samog sticanja. Glavni problem koji je preprečio put kapitalizmu je tradicionalizam, koji usporava racionalizaciju držeći se starih principa, a koji ima korene u ljudskoj prirodi. Istražujući dalje, Veber se pita zašto kapitalistički sistemi nastaju baš na Zapadu. Odgovor leži u u korenima religije, i to reformističkim, protestantskim pokretima 16. i 17. veka i to u principima samog kalvinističkog, aksetskog religioznog krila. Oslonac za ovakvu tvrdnju Veber pronalazi u ideji poziva, koja spaja kapitalistički duh i protestansku etiku, u cilju ispunjenja shvatanja da je rad najsvetija dužnost čovekova. Iako je u početku religiozni prizvuk delatnosti kao iskupljenja pred Bogom postojao, sa daljim razvojem kapitalističkog duha ovaj religijski prizvuk se gubi. Ono što je vrlo bitna prekretnica u razvoju protestanske etike jeste protestansko insistiranje na ovozemaljskim stvarima i na pozitivnom stavu prema radu, odbacivanju crkvenih sredstava spasenja, ukidanju razlika između svetovnog i monaškog života, i proklamovanju opšte dužnosti rada i asketizma, što je u suprotnosti sa katoličkim, tradicionalističkim učenjima. Rad nije više bilo sredstvo za iskupljenje počinjenog greha već je predstavljao sredstvo spasenja, i za ovaj aspekt rada je ponajviše zaslužan kalvinizam svojim učenjem o predestinaciji. Prema ovom učenju, čovek je oruđe Boga za izvršenje njegove volje i već je određeno da li neki čovek ide u pakao ili raj. Da bi potkrepio ovu svoju tvrdnju, Veber koristi konfesionalnu statistiku koju je prikupio jedan njegov učenik, koja pokazuje da postoji visok stepen korelacije između verske pripadnosti i položaja koji pojedinci zauzimaju na društvenoj lestvici. Kapitalisti i preduzetnici, kao i industrijalci, su uglavnom bili protestanske veroispovesti, a i među samim radnicima je bilo razlike – viši slojevi radničke klase uglavnom su bili protestanske veroispovesti, dok je niža radnička klasa bila većim delom opredeljena za katoličanstvo. Ovu tezu je moguće objasniti čisto ekonomskim faktorima, jer su najbogatiji slojevi nemačkog društva u 16. veku bili skloniji crkvenoj revoluciji i da je različit stav prema obrazovanju kod katolika i protestanata. Takodje, Veber prati razvoj kapitalističkog duha i protestanske etike od stvaranja ideje poziva kao put spoznaje sopstvene sudbine koju je Bog namenio pojedincu, akcenat se prenosi na materijalno sticanje, zbog sticanja, sa opravdanjem da je to takodje Bogu ugodno. Ipitujući dalje, Veber se bavi konfučijanstvo, taoizmom i hinduizmom, i zaključuje da je istočni svet takodje imao uslove za razvitak kapitalizma, pa uprkos tome kapitalizam se razvio na Zapadu, i to zahvaljujući reformističkim pokretima. U istočnom svetu se kapitalizam ne razvija zbog drugačijih okolnosti : u Kini je postojao problem sa razvojem birokratije, pravnim poretkom i novčanom privredom. Medjutim, Veber je sklon da predloži da je ipak samo konfesionalna pripadnost presudna u domenu razvoja kapitalizma. Nedostatak protestanske etike, u konfučijanstvu, hinduizmu i taoizmu je doveo do učvršćivanja tradicionalizma, i nepostojanja pozitvnog odnosa prema radu. Zato, baš na osnovu principa uzročnosti događaja koji su se odigrali u 16. i 17 veku na Zapadu, Veber može objasniti usku vezu između duha kapitalizma i protestantske etike.

Literatura:

Weber, M. , (1989) “Protestanska etika i duh kapitalizma”, "Veselin Masleša" Svjetlost, Sarajevo.